خبرگزاری میراث فرهنگی ـ گروه میراث فرهنگی ـ جاده ابریشم در حالی به عنوان یکی از شاهراه‌های تجاری دوران قدیم یاد می‌شود که هنوز ابهامات زیادی درباره آغاز تجارت در این جاده وجود دارد. از سوی دیگر هرچند بخشی از این ابهامات با کاوش‌های باستان‌شناسی در استان خراسان برطرف شده اما هنوز تاریخ‌گذاری دقیقی دراین‌باره نشده است.


به گزارش CHN جاده ابریشم مجموعه راه‌های ارتباطی بازرگانی در قاره آسیا است که تجارت این منطقه را از غرب به شرق متصل می‌کند. از سوی دیگر این راه ارتباطی شمال آفریقا را با شرق اروپا هم متصل می‌کرد.
 
جاده ابریشم توسط "جانگ چیان" که در سلسله "هان غربی" زندگی می‌کرد، افتتاح شد. این راه از شهرستان توان هوانگ در چین به ولایت کانسو می‌آمد و از آنجا داخل ترکستان شرقی امروزی می‌شد و از طریق بیش‌بالیغ و آلمالیغ و اترار به سمرقند و بخارا می‌رسید. در بخارا قسمت اصلی آن از راه مرو، سرخس، نیشابور، گرگان به ری می‌آمد و از ری به قزوین، زنجان، تبریز، ایروان می‌رفت و از ایروان به طرابوزان یا بیکی از بنادر شام منتهی می‌شد. قسمت فرعی این راه از سمرقند به خوارزم و از خوارزم به سرای و هشترخان و از آنجا به کنار شط «دن» و بنادر دریای آزف منتهی می‌شد.
 
«رجب‌علی لباف خانیکی»، باستان‌شناس پیشکسوت درباره پژوهش‌های علمی صورت گرفته در مسیر جاده ابریشم، در استان خراسان به CHN گفت: «تا کنون کاوش‌هایی در استان خراسان انجام گرفته که در مسیر جاده ابریشم بوده و اطلاعاتی از ساکنین این راه‌ باستانی بدست‌آمده است اما هنوز این اطلاعات به درستی جمع‌بندی نشده و نیازمند یک تحقیق کتابخانه‌ای و میدانی است.»
 
وی با اشاره به این کاوش‌ها گفت: «نخست باید به پژوهش‌های باستان‌شناسی سبزوار اشاره کرد که در محوطه‌ای به نام تپه دامغانی انجام گرفت. دو فصل حفاری شد و از عمیق‌ترین لایه‌های فرهنگی آثار دوره کالکلوتیک یافت شد. همچنین در این کاوش‌ها آثار دوره برنز و عصر آهن نیز مشاهده شده است.»
 
این باستان‌شناس پیشکسوت در ادامه گفت: «از دیگر کارهای انجام گرفته در نیشابور است. کاوش‌های بسیاری تا کنون در این شهر انجام گرفته که از مهمترین آن‌ها می‌توان به کاوش‌های موزه متروپلی‌تن بین سال‌های 1938 تا 48 اشاره کرد. در این کاوش‌ها 20 نقطه مورد حفاری قرار گرفت که از آن‌جمله می‌توان محوطه‌های تپه سرو، مدرسه، قنات و کهن‌دژ نام برد.»
 
به گفته وی کشف لایه‌های دوره صدر اسلام تا ایلخانی به همراه مقادیر زیاد شی و مواد فرهنگی نتیجه 10 سال کاوش هیات متروپلی‌تن بود.
 
از دیگر کارهای انجام شده کاوش‌های محوطه باستانی شادیاخ در نیشابور است. لباف خانیکی دراین‌باره گفت: «سرپرست این کاوش‌ها بر عهده من بود و در پی آن لایه‌های فرهنگی قرن دوم تا سوم هجری و ایلخانی یافت شد.»
 
وی همچنین به کاوش‌های محوطه باستانی کهن‌دژ اشاره کرد و گفت: «این کاوش‌ها نیز به سرپرستی مشترک ایران و فرانسه بین سال‌های 1383 تا 86 انجام گرفت. از ایران من و از فرانسه "مونیک کربران" عهده‌دار کاوش‌ بودند و در پی این پژوهش‌های لایه‌های دوره ساسانی و دوره اسلامی شناسایی شدند.
 
به گفته خانیکی، عمران گاراژیان هم در تپه برج، واقع در 25 کیلومتری شرق نیشابور کاوش‌کرد که به دوره‌های کالکلوتیک تا دوره تاریخی برخورد کرد. در این کاوش‌ها فیروزه‌ای به قدمت 7 هزار سال کشف شد که شاید بتواند تاریخ تجارت در این مسیر باستانی را به هزاران سال قبل برگرداند.
 
فیروزه نیشابوری
عمران گارژیان درباره یافته‌های باستان‌شناسی تپه برج به CHN گفت: «کشف این فیروزه اهمیت زیادی دارد. این فیروزه در میان کمر اسکلت یک زن کشف شد. برای تاریخ‌گذاری مطلق آن، بخشی از استخوان پای زن مورد آزمایش‌‌های کرین 14 قرار گرفت که در نتیجه تاریخ 4350 قبل از میلاد (6350 سال قبل) بدست‌آمد.»
 
وی در ادامه گفت: «اشیاء قیمتی عامل مهمی در تجارت هستند بر همین اساس این فیروزه با نمونه‌های خارج از کشور و معادن داخل و خارج مقایسه شد و در نهایت با نمونه‌ای از معدن فیروزه از نیشابور و 90 کیلومتری محل دفن این زن مطابقت کرد.»
 
گاراژیان درباره سابقه تجارت در جاده ابریشم گفت: «به اعتقاد من جاده ابریشم، یک جاده تجاری متعلق به دوره تاریخی است و پیگیری سابقه تاریخی آن در دوره پیش از تاریخ شاید چندان صحیح نباشد. سرعت تبادل کالا در دوره تاریخی به اندازه‌ای افزایش می‌یابد که بتوان تجارتی همچون مسیر جاده ابریشم را شکل داد.»
 
با این‌حال هنوز ابهامات زیادی در بخش‌ عمده‌ای از جاده ابریشم که در داخل ایران واقع شده است وجود دارد. این ابهامات تنها با انجام کاوش‌های باستان‌شناسی به پاسخ می‌رسد. این درحالی است که هنوز فعالیت چندانی در این‌باره نشده و این ابهامات در جای خود باقی‌مانده است.
 
طی دو سال گذشته متولیان حفاظت از میراث فرهنگی و معنوی ایران با راه‌اندازی مرکز مطالعات جاده ابریشم قصد دارند تا سهمی در ثبت جهانی این مسیر بازرگانی باستانی داشته باشند. این درحالی است که در همین دو سال 3 مدیر در این مرکز عوض شده است. از سوی دیگر مراکز مطالعاتی نیاز به مدیریت واحد و منسجم برای هدفمند کردن مطالعات دارد و این هنوز در مرکز مطالعات جاده ابریشم به درستی جا نیافتاده است.