امروزه
گردشگری یکی از پررونق ترین فعالیت های اقتصادی جهان است. این صنعت اکنون در بسیاری از کشورها با رشد سریع تر نسبت به سایر بخش های اقتصادی و با ایجاد فرصت های شغلی جدید، یک صنعت پیشرو تلقی می شود. گردشگری به قدری در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورها اهمیت دارد که اقتصاددانان آن را «صادرات نامرئی» نام نهاده اند.


در تقسیم بندی مهم ترین منابع درآمدزایی در جهان، صنعت اکتشاف نفت و بهره برداری از آن به عنوان پردرآمد ترین فعالیت صنعتی مطرح می شود و پس از آن صنعت خودروسازی و در رتبه سوم گردشگری و جذب گردشگر قرار دارد.

این تقسیم بندی از چند جنبه حائز اهمیت است. اولین مطلب قابل توجه آن است که انسان در تولید اصلی ترین منبع درآمدزایی خود هیچ نقشی ندارد زیرا نفت حاصل فرآیند های بیولوژیک طبیعی است و انسان با استخراج آن، این محصول ارزشمند را به بهره وری می رساند اما باید توجه داشت که این منبع زوال پذیر است و نمی توان با ترسیم آینده یی روشن از آن به عنوان زیرساخت اقتصادی نام برد و اگر از صنعت ماشین سازی بگذریم، به گردشگری می رسیم که دومین مورد قابل توجه از آن سرچشمه می گیرد. می توان چنین ارزیابی کرد که گردشگری صنعتی پایدار است و با شتاب جهان به سوی زندگی ماشینی، اهمیت خود را در زندگی فردی و اجتماعی بشر نمایان می سازد.

گردشگری سرمایه یی ارزشمند است که می توان با صرف هزینه معمول آغازین، بهره وری پرسود دائمی را از آن انتظار داشت. حال اگر به صنعت ماشین سازی برگردیم، درمی یابیم که برخلاف پیشرفت تکنولوژی و طبق پیش بینی کارشناسان در آینده یی نزدیک تحولی اساسی در این چیدمان به وجود خواهد آمد به طوری که گردشگری با در اختیار گرفتن فناوری های پیشرفته و با توجه به رویکرد کشورها، رتبه اول درآمدزایی ارزی را در کشور های جهان به خود اختصاص خواهد داد.

طبق آمارهای ارائه شده از سوی سازمان جهانی جهانگردی، در فاصله سال های 1950 تا 2005 گردشگری بین المللی شاهد رشد فزاینده یی شد و حجم اقتصادی آن از 2/1 میلیارد دلار امریکا به بیش از 622 میلیارد دلار افزایش یافت. همچنین گردشگری در سال 2007 توانسته است 10/3 درصد از تولید ناخالص ملی جهان را به خود اختصاص دهد.

در همان سال وضعیت ایجاد اشتغال در این صنعت با حدود 234 میلیون شغل به بیش از 2/8 درصد از کل شاغلان به کار در سطح جهان ارتقا یافت. اهمیت اقتصادی صنعت گردشگری و سفر همچنان با افزایش وسیع تعداد مسافران از 25 میلیون نفر در فاصله سال های 1950 به 783 میلیون نفر در سال 2006 با میانگین رشد سالانه آن بالغ بر 6/5 درصد افزایش یافت و همین روند رو به رشد موجب شد کشورهای مختلف جهان هر روز بر سرعت قطار گردشگری خود بیفزایند. بر همین اساس مسوولان کشورمان هم که سال ها است به دنبال راهی برای خروج از تک محصولی بودن اقتصاد ایران هستند، این بار صنعت گردشگری را هدف قرار داده و در تدوین سند چشم انداز 20ساله، سهم ایران از درآمد گردشگری جهانی را 25 میلیارد دلار تعریف کرده اند. بر این اساس با ورود20 میلیون گردشگر به کشور تا پایان برنامه سهم کشورمان از گردشگری جهانی از 07/0درصد در سال 83 به 2 درصد در سال 1404 رشد خواهد داشت.

از سوی دیگر به گفته پروفسور صحرائیان، اقتصاددان، به ازای هر گردشگر ورودی 4 تا 10 شغل ایجاد می شود که در محاسبات اقتصاددانان توسعه این روند با احتساب مشاغلی در بخش های تولیدی و خدماتی برای هر گردشگر، ایجاد شغل به 15 تا 18 نفر به طور مستقیم و غیرمستقیم می رسد. بنابراین اگر رویای ورود 20 میلیون گردشگر به کشور تحقق پیدا کند، با رشد چندمیلیونی مشاغل مرتبط با گردشگری روبه رو می شویم. با توجه به اینکه گردشگری صنعتی فرابخشی است، با ورود گردشگران انبوه به کشور توسعه کاری آن در مشاغل مختلف توزیع می شود و زنان و مردان بسیاری جهت ارائه خدمات به گردشگران به کار گمارده می شوند. اما از آنجایی که در حال حاضر بیشتر در کارهای خدماتی و بازاریابی از حضور زنان استفاده می شود، در صورتی که فرصت های برابر حضور برای آنان ایجاد نشود، با افزایش درآمد صنعت گردشگری سطح درآمد آنان نمودار ثابتی را طی خواهد کرد. در حال حاضر 90 درصد زنان شاغل در بخش های مختلف گردشگری جزء حقوق بگیران و کارمندان دفاتر خدمات مسافرتی، رستوران ها و مراکز اقامتی محسوب می شوند بنابراین چون میزان دستمزد دریافتی این افراد وابسته به تعداد گردشگر ورودی نیست، با سیر صعودی روند ورود گردشگران به کشور سطح درآمد آنان تغییر نمی کند. به گفته یکی از اعضای هیات مدیره انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی ایران تنها 10 درصد از آژانس های مسافرتی کشور دارای مدیر زن هستند که البته این نسبت در بین مدیران فنی دفاتر خدمات مسافرتی، عکس بوده و حدود 80 درصد مدیران فنی دفاتر خدمات مسافرتی را زنان تشکیل می دهند. این در حالی است که مدیران فنی مسوولیت خطیر طراحی تور و اجرای آن را عهده دار هستند و مدیر آژانس درآمد اصلی حاصل از این زحمات را بهره برداری می کند.

حتی در بخش هتلداری نیز به دلیل اینکه تعریفی تاریخی برای زنان در این بخش صورت گرفته است، آنان را در بخش هایی که در معرض دید میهمانان قرار ندارند مانند خانه داری و بخش لاندری هتل به کار می گمارند و مدیریت و پذیرش هتل ها برعهده مردان است و از آنجایی که راه اندازی یک هتل نیاز به سرمایه کلانی دارد، در این بخش حضور زنان محو شده است.

پروانه شکوهی راهنمای تور معتقد است به دلیل اینکه نبض اقتصاد کشور در دست مردهاست، امکان حضور برای زنان در حوزه هایی که نیاز به سرمایه گذاری کلان دارد وجود ندارد.

مریم حاتمی مدیر آژانس فلامینگو نیز با تایید نظرات شکوهی می گوید؛ «تا زمانی که زنان در بخش مدیریتی و تصمیم گیری گردشگری حضور ندارند طرح و الگویی نیز برای به دست آوردن سهم خود از توسعه گردشگری نیز نمی توانند داشته باشند.»

وی همچنین معتقد است درحالی که بازار کار گردشگری برعهده زنان گذاشته شده است اما درآمد حاصل از آن بین مردان تقسیم می شود.

این در حالی است که نقش زنان در توسعه اقتصادی صنعت گردشگری قابل بررسی است چون اغلب زنان به کارهای دستی چون گلیم بافی، حصیربافی، سوزن دوزی یا صنایع دستی بومی هر منطقه می پردازند که فروش آنها درآمد قابل توجهی برای جامعه میزبان به ارمغان می آورد. برای مثال هنگام ورود به روستای ابیانه زنان بسیاری در هر کوچه هستند که با فروش صنایع دستی خود، از سرکه و لواشک تا نقره و لباس های محلی و... به کسب درآمد می پردازند. در روستای ماسوله نیز زنان پاپوش ها و عروسک هایی را که خود بافته اند، برای فروش عرضه می کنند. این مساله نشان دهنده نقش زنان در این عرصه است.

یکی از کارشناسان بخش گردشگری که خواست نامش ذکر نشود، معتقد است هنوز آمادگی کافی فرهنگی برای پذیرش نیروی زن در جامعه وجود ندارد و نباید به بهانه اینکه زنان مسوولیت خانه داری را نیز عهده دار هستند، صورت مساله حضور آنان در سطوح مدیریتی و کلان اقتصادی را پاک کرد. سازمان جهانی جهانگردی در سال 2007 با هدف ایجاد فرصت های برابر برای حضور زنان در عرصه گردشگری محوریت کارش را بر باز شدن درهای گردشگری به روی زنان اعلام کرد. اما با وجود آنکه ایران یکی از نخستین اعضای این سازمان محسوب می شود، طی سال 2007 و حتی پس از آن هیچ برنامه خاصی در راستای تحقق این امر انجام نداد. البته معاونت گردشگری سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در پاسخ به اینکه چه اقداماتی برای تحقق این شعار در ایران صورت گرفته، گفت؛ «ما از فعالیت زنان در این حوزه حمایت می کنیم.» سهیلا توکلی مدیر یکی از رستوران ها نیز معتقد است برخلاف آنچه تصور می شود، رستوران داری کاری مردانه نیست و نمی توان آن را مردانه یا زنانه تلقی کرد بلکه هر فردی که از ارائه غذاهای سالم و باکیفیت به مشتریانش لذت ببرد، می تواند یک رستوران دار خوب باشد. اما او نیز مانند سایر زنان فعال در این حوزه- که در این گزارش از نظرات شان استفاده شد- از توزیع ناعادلانه امکانات بین زنان و مردان فعال در این بخش اعلام نارضایتی می کند. او معتقد است به دلیل اینکه زنان در مراجعه بانک ها و سایر بخش هایی که تسهیلاتی را برای توسعه گردشگری ارائه می دهند، به ضابطه پایبند هستند و مردان از روابط شان استفاده می کنند از دریافت تسهیلات در شرایط برابر، جا می مانند در نتیجه سطح درآمدشان از مردان فعال در این بخش کمتر است